Als er één concept voor stedelijke ontwikkeling de afgelopen jaren in de schijnwerpers heeft gestaan, dan is het de 15-minutenstad, ook wel Buurtstad of nabijheidstad genoemd. De essentie: inwoners van de stad vinden hun dagelijkse behoeften nabij hun huis, waarmee de buurt het fundament vormt voor de ontwikkeling van een sociaaleconomisch sterke, aantrekkelijke en een duurzame stad. De inzet is de ontwikkeling van completere buurten, om je leven lokaler te kunnen organiseren, of het nu gaat om boodschappen doen, kinderen naar school brengen, een bezoek aan de dokter of plek om te sporten en ontspannen.

De Buurtstad is een krachtig concept om concreet vorm te geven aan verschillende urgenties in stedelijke ontwikkeling: het bevechten van congestie op wegen en de gevolgen daarvan op economie, leefkwaliteit en duurzaamheidsprestaties van steden, maar ook wat betreft de druk op zorg, welzijn, onderwijs en sociaal-maatschappelijke diensten.

Perspective Brussels, het ruimtelijk-strategisch planningsbureau van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, stelde de vraag voor het uitvoeren van een studie om de verschillende benaderingen van de Buurtstad te verkennen en strategische aanbevelingen te formuleren voor de ontwikkeling van het Gewest tot Buurtstad.

De ontwikkeling van de Buurtstad betreft een stedelijk transformatieproces wat mogelijk decennia beslaat in de uitvoering en waarbij veel verschillende stakeholders, vaak ook wisselend in de tijd, betrokken zijn. Er wordt in een dynamische context gewerkt, met een bijbehorende politiek-bestuurlijke realiteit. Bestaande processen en aanpakken zullen geleidelijk naar nieuwe worden getransformeerd c.q. vervangen.

Het is daarom van belang vanuit een ‘lerende omgeving’ te werken, waar op een open wijze, binnen iteratieve processen geleidelijk uitvoering kan worden gegeven aan de transitie, en waar ook blijvend ruimte is om nieuwe inzichten of criteria toe te voegen.

Integrale samenwerking in een lerende omgeving vertrekt vanuit het ontwikkelen van een gemeenschappelijke taal en het inrichten van een gezamenlijke, gelijkwaardige kennispositie die inzicht geeft in de huidige situatie en het ontwikkelpotentieel. Vanuit deze overtuiging is er een ‘toolkit’ ontwikkeld welke faciliteert in een manier van werken waarbij de diverse stakeholders, inclusief politiek en bestuur, in gezamenlijkheid tot een breed gedragen aanpak kunnen komen om de Buurtstad concreet verder te kunnen brengen.

In het ontwikkelproces is al een lerende omgeving ingericht. In periodieke werksessies met de opdrachtgever, aanverwante overheidsdiensten en lokale maatschappelijke initiatieven is kennis uitgewisseld over de wensen en behoeften van de mensen die de toolkit in de praktijk gaan gebruiken. Middels workshops op locaties in diverse wijken is getoetst hoe de werking van de Buurtstad op Gewestelijk schaalniveau zich verhoudt tot schaal van de wijk en vice versa.

De toolkit bestaat uit een drietal onderdelen, die in samenhang maar ook zelfstandig te gebruiken zijn.

1. Het handboek zet het denkkader en de doelstellingen uiteen en biedt concrete bouwstenen en leidende principes om deze te verwezenlijken. Onderdeel van het handboek is een aanzet tot een gemeenschappelijke taal met uitleg van begrippen, een categorisatiemodel voor type voorzieningen en referentiewaarden om kwantitatief richting te geven aan benodigde aantallen voorzieningen.
2. Een interactieve GIS-kaart biedt op basis van kwantitatieve data inzicht in het huidige aanbod en distributie van voorzieningen, en de potentiële vraag op basis van demografische gegevens. Dit geeft een basis voor de ontwikkeling van denklijnen en scenario’s voor het sturen op voorzieningen op gewestelijk niveau in een volgende stap.
3. Een theoretisch kader, en een benchmark met toepassing van het concept in verschillende steden wereldwijd.

Onderdeel van de vraag van Perspective Brussels was om inzicht te geven in de huidige situatie. Als antwoord daarop is een interactieve GIS kaart ontwikkeld. Dit biedt de mogelijkheid om data actueel te houden, verschillende informatiebronnen te stapelen en om gesprekken met diverse stakeholders te faciliteren.

Naast een duiding van het aantal en de diversiteit van voorzieningen is een analyse gemaakt om antwoord te kunnen geven op de vraag: ‘In welke mate is het principe van de Buurtstad reeds aanwezig in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest?’

In de theoretische verkenning zijn drie pijlers van de Buurtstad geïdentificeerd: dichtheid, nabijheid en diversiteit. Dichtheid wordt in het concept van de Buurtstad beschouwd als een evenwichtige spreiding van voorzieningen en diensten in relatie tot het aantal inwoners in het bedieningsgebied. Nabijheid gaat om het kunnen vervullen van de basisbehoeften op een aanloop/fietsbare afstand van huis, waardoor de winst in reistijd gebruikt kan worden voor andere activiteiten, en de impact van reizen op economie en milieu wordt gereduceerd. Diversiteit in de context van Buurtstad gaat over het belang van zowel een variatie aan functies en voorzieningen in buurten in aansluiting op de verscheidenheid aan mensen, culturen en behoeftes.

De gecombineerde ‘score’ op deze drie pijlers bepaald de ‘mate waarin het principe van Buurtstad reeds aanwezig is’. Om dit te kunnen duiden op basis van kwantitatieve data zijn de drie pijlers vertaald naar indicatoren, die in een drieassenstelsel met elkaar samenhangen. Deze methode van ‘prototypering’ brengt de kwantitatieve statistieken van gebieden op vergelijkbare manier in kaart, en geeft zo inzicht in patronen in het stedelijk weefsel.

Urgenties rondom gezondheid, zorg, klimaat en mobiliteit worden gezien als programmatische ‘hefbomen’ van de Buurtstad. Hier liggen kansen om bestaande programma’s, beleidsagenda’s, processen en financiering in te zetten als aanjagers voor de implementatie. Denk aan de noodzaak voor het garanderen van zorg en welzijn voor een groeiende groep kwetsbare mensen, verduurzaming en meervoudig gebruik van maatschappelijk vastgoed (scholen en wijkgebouwen), het klimaatadaptief maken van openbare ruimte, en de ontwikkeling van infrastructuur voor langzaam verkeer en mobiliteithubs .

De tijdens het onderzoek ontwikkelde GIS-kaart is overgedragen aan Perspective Brussels. Zij implementeren de kaart in hun eigen systemen voor concrete toepassing in onderzoek en beleid, en verdere doorontwikkeling van het instrument.